“SABOTUL OJIZIN” ASARIDA IRSOLI MASAL SAN’ATI

Abstract

Ushbu ilmiy maqolada o‘zbek mumtoz adabiyoti tarixida muhim o‘rin egallagan badiiy san’atlardan biri — irsoli masalning nazariy asoslari, uning kelib chiqish tarixi, turlari hamda So‘fi Olloyorning tasavvufiy-axloqiy yo‘nalishdagi mashhur “Sabot ul-ojizin” asaridagi qo‘llanish xususiyatlari atroflicha tadqiq etilgan. Muallif ishda dastlab irsoli masal san’atining lug‘aviy va istilohiy ma’nosiga to‘xtalib, mumtoz poetika manbalari (“Tarjimon ul-balog‘a”, “Hadoiq us-sehr”, “Aruzi Humoyun”) hamda taniqli adabiyotshunos Yoqubjon Is’hoqovning “So‘z san’ati so‘zligi” asariga tayangan holda ilmiy ta’rif beradi. Irsoli masal — gapda yoki she’rda xalq maqollari, matallar va hikmatli so‘zlarni muayyan badiiy maqsad yo‘lida tamsil tarzida ishlatish san’ati ekanligi ochib beriladi.

Tadqiqotda mazkur poetik usulning qadimgi turkiy yodgorliklar (“Qutadg‘u bilig”, “Hibat ul-haqoyiq”), shuningdek, mumtoz lirika namoyandalari Lutfiy, Atoiy va Alisher Navoiy ijodidagi taraqqiyot bosqichlari qiyosiy o‘rganilgan. She’riyat tarixida maqol va hikmatli iboralarni qo‘llashning uchta asosiy usuli (ishora vositalari orqali berish, hech qanday ishorasiz aynan keltirish hamda vazn talabiga ko‘ra shaklini o‘zgartirib ishlatish) mavjudligi aniq misollar bilan asoslab berilgan.

Maqolaning asosiy tahliliy qismi “Sabot ul-ojizin” asari matni asosida ochib berilgan bo‘lib, unda irsoli masal namunalari son jihatidan ko‘p bo‘lmasa-da, har bir qo‘llanilgan o‘rin ulkan tarbiyaviy, falsafiy va axloqiy ahamiyat kasb etishi ko‘rsatib o‘tilgan. Xususan, hasadgo‘ylikning salbiy oqibatlari (“Chirog‘iniki, Haq yondurdi qo‘ydi...”), ahdga vafosizlikning og‘ir oqibati (“qusuqni qayta ichish” tamsili), botil yo‘ldan adashganlarning xato tushunchalari hamda rostgo‘ylikning ulug‘vorligi kabi mavzular shoir tomonidan xalq maqollari va ulamolarning naqllari yordamida mahorat bilan ochib berilgani tahlil qilingan.