“AYTILADIMI YOKI KO‘RSATILADIMI?”: INGLIZ VA O‘ZBEK ROMANLARIDA RUHIY HOLAT IFODASINING VERBAL-NOVERBAL NISBATI

Abstract

Maqolada ingliz (Sh. Bronte, “Jane Eyre”) va o‘zbek (O‘. Hoshimov, “Ikki eshik orasi”) romanlari asosida ruhiy holat ifodasining verbal va noverbal vositalari qiyosiy o‘rganilgan. Noverbal vositalar romanda faqat ularning so‘z orqali tasviri shaklida mavjud bo‘lgani uchun ifoda vositalari besh guruhga ajratildi va har bir birlik “o‘z holati” yoki «kuzatilgan holat» belgisi bilan kodlandi. Uch juft mos sahna (norozilik va qarshilik, haqorat, ayriliq) tahlili shuni ko‘rsatdiki, ingliz sahnalarida qahramon o‘z his-tuyg‘usini ko‘proq verbal vositalar bilan beradi, o‘zbek sahnalarida esa ruhiy holat ko‘proq boshqa personajlarning tashqi belgilari, sukut, harakat va somatik iboralar orqali ifodalanadi; bu yo‘nalish uchala juftda ham bir xil kuzatildi. Natijalar tavsifiy xarakterga ega bo‘lib, kengroq korpusda tekshirishni talab qiladi. Maqolada ruhiy holatning badiiy matnda namoyon bo‘lishi personajlarning individual kechinmalari, muloqot jarayonidagi munosabati va vaziyatga xos xatti-harakatlari bilan bog‘liq holda tahlil qilinadi. Verbal va noverbal birliklarning o‘zaro aloqasi qahramonlar ruhiyatini yoritish, yashirin emotsional mazmunni anglash hamda muallifning tasvir usullarini aniqlash nuqtayi nazaridan baholanadi. Tahlil jarayonida emotsional mazmunni bevosita ifodalovchi leksik birliklar bilan bir qatorda, kontekst orqali anglashiladigan sukut, mimika, tana harakatlari va paralingvistik belgilar o‘rtasidagi munosabatga e’tibor qaratiladi. Taklif etilgan tasniflash mezonlari turli tillardagi badiiy matnlarni qiyosiy o‘rganish, hissiy mazmunning ochiq yoki bilvosita ifodalanish xususiyatlarini aniqlash hamda lingvokulturologik talqin imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Olingan kuzatishlar badiiy diskursda emotsional axborotning shakllanishi va o‘quvchi tomonidan idrok etilish mexanizmlarini o‘rganish uchun nazariy-metodik ahamiyatga ega.