QADIMGI TURKIY TIL TIZIMINING TARAQQIYOTI: YOZUV, FONETIKA, MORFOLOGIYA VA SINTAKSISNING TARIXIY UZVIYLIGI
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v19iB.1843Keywords:
qadimgi turkiy til, O‘rxun-Enasoy yodgorliklari, uyg‘ur yozuvi, fonetik tizim, singarmonizm, tarixiy morfologiya, kelishik, egalik, fe’l, sintaksis, tarixiy-genetik davomiylik.Abstract
Mazkur maqolada qadimgi turkiy tilning tarixiy taraqqiyoti, uning yozuv tizimi, fonetik xususiyatlari, leksik tarkibi, morfologik kategoriyalari va sintaktik qurilishining o‘zaro uzviy aloqadorligi kompleks lingvistik yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy manbalarini O‘rxun-Enasoy bitiklari, uyg‘ur yozuvida bitilgan qadimgi turkiy yodgorliklar, shuningdek, o‘zbek va xorijiy turkologlarning ilmiy ishlari tashkil etadi. Qadimgi turkiy tilning struktur xususiyatlarini aniqlashda tarixiy-qiyosiy, struktur, matn tahlili va qiyosiy-tipologik metodlardan foydalaniladi. Maqolada runik va uyg‘ur yozuvlarining turkiy yozma an’ana rivojidagi o‘rni, unli va undosh tovushlar tizimi, fonologik oppozitsiyalar hamda singarmonizm qonuniyatlarining til taraqqiyotidagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, ot va fe’l morfologiyasi, egalik va kelishik kategoriyalari, olmoshlar tizimi, grammatik shakllarning funksional xususiyatlari hamda qadimgi turkiy til sintaksisiga xos konstruksiyalar tahlil qilinadi. Qadimgi turkiy tilning grammatik qurilishi hozirgi o‘zbek tili bilan qiyoslanib, ayrim til birliklarining tarixiy saqlanishi, fonetik va semantik o‘zgarishi, grammatik shakllarning qayta tashkil topishi hamda sintaktik vositalarning rivojlanish xususiyatlari izohlanadi. Tahlil qadimgi turkiy til va hozirgi o‘zbek tili o‘rtasidagi munosabatni bevosita aynanlik asosida emas, balki tarixiy-genetik davomiylik va funksional transformatsiya tamoyillari orqali tushuntirish zarurligini ko‘rsatadi. Maqolada ilgari surilgan qarashlar qadimgi turkiy tilning yaxlit lingvistik tizim sifatidagi xususiyatlarini ochib berish, o‘zbek tilining tarixiy grammatikasini chuqurroq anglash va turkiy tillar taraqqiyotining qonuniyatlarini aniqlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Omonov A. Qadimgi turkiy til (amaliy mashg‘ulotlar): 5120100 – Filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek filologiyasi) yo‘nalishi III kurs talabalari uchun uslubiy qo‘llanma. – Namangan, 2022.
2. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. – М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1951.
3. Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников VII–IX вв. – Ленинград: Наука, 1980.
4. Rahmonov N., Sodiqov Q. O‘zbek tili tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2009.
5. Fozilov E. O‘zbek tilining tarixiy morfologiyasi. – Toshkent, 1965.
6. Mahmudov Q. O‘zbek tilining tarixiy fonetikasi. – Toshkent, 2006.
7. Abdurahmonov F., Rustamov A. Qadimgi turkiy til. – Toshkent: O‘qituvchi, 1982.
8. Erdal M. A Grammar of Old Turkic. – Leiden; Boston: Brill, 2004.
9. von Gabain A. Alttürkische Grammatik. – Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1974.
10. Thomsen V. Inscriptions de l’Orkhon déchiffrées. – Helsingfors, 1896.
11. Tekin T. A Grammar of Orkhon Turkic. – Bloomington: Indiana University, 1968.
12. Muxtorov A., Sanaqulov U. O‘zbek adabiy tili tarixi. – Toshkent, 1995.
13. Shukurov Sh. O‘zbek tilida fe’l zamonlari taraqqiyoti. – Toshkent, 1976.
14. Shukurov Sh. O‘zbek tili fe’l mayllari taraqqiyoti. – Toshkent, 1980.
15. Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюркских текстов X–XIII вв. из Восточного Туркестана. – Москва; Ленинград, 1961.
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.