ADABIY ME’YORNING BARQARORLIK VA O‘ZGARUVCHANLIK XUSUSIYATLARI

ADABIY ME’YORNING BARQARORLIK VA O‘ZGARUVCHANLIK XUSUSIYATLARI

Authors

  • Durdona Egamnazarova Qo‘qon universiteti Andijon filiali Ingliz filologiyasi kafedrasi mudiri, dotsent.

DOI:

https://doi.org/10.54613/ku.v18iC.1838

Keywords:

adabiy me’yor, barqarorlik, o‘zgaruvchanlik, variant, kodifikatsiya, egiluvchan barqarorlik, til siyosati, sotsiolingvistika

Abstract

Maqolada adabiy me’yorning barqarorlik va o‘zgaruvchanlik xususiyatlari o‘zbek va ingliz tillari materialida qiyosiy-sotsiolingvistik yo‘nalishda tadqiq etilgan. Praga maktabi, rus va o‘zbek me’yorshunosligi hamda G‘arb sotsiolingvistikasining me’yor antinomiyasiga doir qarashlari tahlilga tortilib, barqarorlik til sathlari bo‘ylab notekis taqsimlanishi asoslab berilgan. Imlo, leksika va grammatikada me’yor harakatchanligini yuzaga chiqaruvchi ichki hamda tashqi omillar aniqlangan, variantlar raqobati negizida kechuvchi me’yor siljishining bosqichlari tavsiflangan. Ingliz tilida imloviy qat’iylik grammatik-leksik moslashuvchanlik bilan qo‘shilib kelishi, o‘zbek tilida esa grafik beqarorlik sharoitida ham grammatik o‘zak turg‘unligini yo‘qotmagani ko‘rsatilgan.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. O‘zbekiston SSRning “Davlat tili haqida”gi Qonuni, 1989-yil 21-oktabr.

2. O‘zbekiston Respublikasining “Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risida”gi Qonuni, 1993-yil 2-sentabr.

3. O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 24-avgustdagi 339-son qarori bilan tasdiqlangan.

4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5850-son Farmoni, 2019-yil 21-oktabr.

5. Абдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1973.

6. Бегматов Э., Маматов А. Адабий норма назарияси. 1-қисм. – Тошкент: Наврўз, 1997.

7. Гавранек Б. Задачи литературного языка и его культура // Пражский лингвистический кружок: Сб. статей. – М.: Прогресс, 1967. – С. 338–377.

8. Горбачевич К.С. Вариантность слова и языковая норма: На материале современного русского языка. – Л.: Наука, 1978.

9. Граудина Л.К., Ицкович В.А., Катлинская Л.П. Грамматическая правильность русской речи: Опыт частотно-стилистического словаря вариантов. – М.: Наука, 1976.

10. Ицкович В.А. Языковая норма. – М.: Просвещение, 1968.

11. Матезиус В. О необходимости стабильности литературного языка // Пражский лингвистический кружок: Сб. статей / Сост., ред. и предисл. Н.А. Кондрашова. – М.: Прогресс, 1967. – С. 378–393.

12. Маҳмуд Кошғарий. Девону луғотит турк: 3 томлик / Таржимон ва нашрга тайёрловчи С.М. Муталлибов. – Тошкент: ЎзФА нашриёти, 1960–1963.

13. Семенюк Н.Н. Норма // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В.Н. Ярцева. – М.: Советская энциклопедия, 1990. – С. 337–339.

14. Скворцов Л.И. Теоретические основы культуры речи. – М.: Наука, 1980.

15. Шоабдураҳмонов Ш. Ўзбек адабий тили ва ўзбек халқ шевалари. – Тошкент: Фан, 1962.

16. Ўзбек тилининг изоҳли луғати: 5 жилдлик. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2006–2008.

17. Қўнғуров Р., Бегматов Э., Тожиев Ё. Нутқ маданияти ва услубият асослари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1992.

18. Bartsch R. Norms of Language: Theoretical and Practical Aspects. – London; New York: Longman, 1987.

19. Coseriu E. Sistema, norma y habla. – Montevideo: Universidad de la República, 1952.

20. Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language. – 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003.

21. Egamnazarova D. S. Unraveling linguistic deviation: Some thoughts on the variances in language patterns //Journal of Language and Linguistics. – 2023. – Т. 6. – №. 4.

22. Haugen E. Dialect, Language, Nation // American Anthropologist. – 1966. – Vol. 68, No. 4. – P. 922–935.

23. Johnson S. A Dictionary of the English Language: In 2 vols. – London: W. Strahan, 1755.

24. Labov W. Principles of Linguistic Change. Vol. 1: Internal Factors. – Oxford; Cambridge (Mass.): Blackwell, 1994.

25. Milroy J., Milroy L. Linguistic Change, Social Network and Speaker Innovation // Journal of Linguistics. – 1985. – Vol. 21, No. 2. – P. 339–384.

26. Milroy J., Milroy L. Authority in Language: Investigating Standard English. – 3rd ed. – London; New York: Routledge, 1999.

27. Peters P. The Cambridge Guide to English Usage. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004.

28. Trudgill P. Sex, Covert Prestige and Linguistic Change in the Urban British English of Norwich // Language in Society. – 1972. – Vol. 1, No. 2. – P. 179–195.

29. Weinreich U., Labov W., Herzog M.I. Empirical Foundations for a Theory of Language Change // Directions for Historical Linguistics: A Symposium / Ed. by W.P. Lehmann, Y. Malkiel. – Austin: University of Texas Press, 1968. – P. 95–195.

30. Wells J.C. Longman Pronunciation Dictionary. – 3rd ed. – Harlow: Pearson Longman, 2008.

Published

2026-06-18

Iqtiboslik olish

Egamnazarova, D. (2026). ADABIY ME’YORNING BARQARORLIK VA O‘ZGARUVCHANLIK XUSUSIYATLARI. QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, 18(C), 151–154. https://doi.org/10.54613/ku.v18iC.1838
Loading...