AKSIOLINGVISTIKANING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI: TIL VA QADRIYATLAR UYG‘UNLIGI
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v19iA.1807Keywords:
aksiolingvistika, lingvoaksiologiya, til va qadriyat, lisoniy ong, baholovchilik, milliy-madaniy kontekst, diskurs, metodologik asoslar.Abstract
Mazkur maqolada aksiolingvistikaning shakllanishi va rivojlanishiga asos bo‘lgan nazariy-metodologik qarashlar, til birliklarining qadriyatlarni ifodalash imkoniyatlari hamda til va milliy-madaniy qadriyatlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar tahlil qilinadi. Aksiolingvistikaning antropotsentrik tilshunoslik doirasida rivojlanishi inson omili, uning dunyoqarashi, ijtimoiy tajribasi va qadriyatlar tizimini til hodisalarini o‘rganishning muhim omiliga aylantirgani asoslanadi. Tilning faqat axborot almashish vositasi emas, balki jamiyatning tarixiy xotirasi, ma’naviy tajribasi, axloqiy mezonlari va madaniy qarashlarini saqlovchi hamda uzatuvchi tizim sifatidagi xususiyatlari yoritiladi. Tahlil jarayonida baholash kategoriyasining aksiolingvistik mazmunni shakllantirishdagi o‘rni alohida ko‘rib chiqilib, ijobiy va salbiy baholashning lisoniy vositalar orqali ifodalanish xususiyatlari ochib beriladi. Baholash mazmunining shakllanishida so‘zning lug‘aviy ma’nosi bilan bir qatorda uning kontekstual qo‘llanishi, kommunikativ vaziyat, so‘zlovchining munosabati va muayyan ijtimoiy-madaniy muhitning ta’siri muhim ekanligi ko‘rsatiladi. Shu asosda aksiologik mazmunni faqat alohida til birliklari doirasida emas, balki matn va diskursning yaxlit mazmuniy tuzilishi bilan bog‘liq holda o‘rganish zarurligi asoslanadi. Maqolada qadriyatlarning lisoniy ifodasi kognitiv va lingvokulturologik jarayonlar bilan ham bog‘liq holda talqin qilinadi. Milliy-madaniy konseptlar orqali xalqning tarixiy tajribasi, ijtimoiy ideallari, axloqiy qarashlari va madaniy xotirasi til tizimida qanday namoyon bo‘lishi yoritiladi. Shuningdek, jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy, madaniy va ma’naviy o‘zgarishlarning baholash mezonlariga ta’siri, ayrim qadriyatlarning mazmuniy talqinlari vaqt o‘tishi bilan yangilanishi mumkinligi qayd etiladi. Bunday yondashuv aksiologik birliklarni statik hodisa sifatida emas, balki ijtimoiy va kommunikativ muhit bilan uzviy bog‘liq dinamik hodisa sifatida baholash imkonini beradi. Aksiolingvistik tahlilning ushbu jihatlari uning zamonaviy tilshunoslikda tilning inson va jamiyat bilan bog‘liq mazmuniy qatlamlarini tadqiq etuvchi muhim yo‘nalishlardan biri sifatidagi ilmiy ahamiyatini belgilaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Арутюнова Н. Д. Типы языковых значений: Оценка. Событие. Факт. – М. : Наука, 1988. – 341 с.
2. Баранов А. Н. Введение в прикладную лингвистику: учебное пособие. – М.: Эдиториал УРСС, 2001. – 360 с.
3. Попова З. Д., Стернин И. А. Когнитивная лингвистика. – М. : АСТ : Восток–Запад, 2007. – 314 с.
4. Степанов Ю. С. Константы: Словарь русской культуры: опыт исследования. – М.: Школа «Языки русской культуры», 1997. – 824 с.
5. Вольф Е. М. Функциональная семантика оценки. – М.: Наука, 1985. – 228 с.
6. Карасик В. И. Языковые ключи: концепты, концептосферы, дискурс. – М.: Гнозис, 2009. – 406 с.
7. Карасик В. И. Языковая матрица культуры. – М.: Гнозис, 2013. – 320 с.
8. Телия В. Н. Русская фразеология: семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. – М.: Школа «Языки русской культуры», 1996. – 288 с.
9. Кубрякова Е. С. Начала когнитивной науки о языке: лингвистические проблемы. – М. : Языки славянской культуры, 2004. – 135 с.
10. Маслова В. А. Лингвокультурология : учебное пособие. – М. : Академия, 2001. – 208 с.
11. Маслова В. А. Когнитивная лингвистика : учебное пособие. – Минск : ТетраСистемс, 2004. – 256 с.
12. Красных В. В. Этнопсихолингвистика и лингвокультурология : курс лекций. – М. : ИТДГК «Гнозис», 2002. – 284 с.
13. Шаховский В. И. Лингвистическая теория эмоций. – М. : Гнозис, 2008. – 416 с.
14. Серебренников Б. А. Роль человеческого фактора в языке: Язык и картина мира. – М. : Наука, 1988. – 216 с.
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.