“PEDAGOGIK MEXANIZM” TUSHUNCHASINING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI VA UNING XALQ OG‘ZAKI IJODI TADQIQOTLARIDAGI O‘RNI

Abstract

Maqolada o‘zbek pedagogika fanida “ma’naviy-axloqiy tarbiya” tushunchasining tuzilishi tahlil qilinib, tadqiqot maqsadlari uchun “pedagogik mexanizm” tushunchasining ishchi ta’rifi nazariy asoslanadi. Amaldagi pedagogika adabiyotida “pedagogik mexanizm” atamasi xalq og‘zaki ijodidagi tarbiyaviy ta’sir vositasi ma’nosida mustaqil termin sifatida qo‘llanilmaydi, milliy-ma’naviy meros ro‘yxatlarida esa, odatda, faqat yozma manbalar sanab o‘tilib, og‘zaki epik an’ana (jumladan dostonchilik) chetda qoladi. Mazkur bo‘shliqni to‘ldirish maqsadida biz besh nazariy asosga (pedagogik texnologiya nazariyasi, notiqlik san’ati an’anasi, Sharq mumtoz pedagogik fikri, tarbiya metodlari tasnifi, qahramonlik eposining tarixiy-pedagogik maqomi) tayanib, “pedagogik mexanizm – badiiy-epik matnning ichki strukturasiga singdirilgan, tinglovchining kognitiv, emotsional-qiymat va xulq-atvor komponentlariga majmuaviy ta’sir ko‘rsatuvchi, takrorlanuvchi kompozitsion-uslubiy vosita” degan ishchi ta’rifni taklif etdik. Ta’rif uch belgi (singdirilganlik, majmuaviylik, takrorlanuvchanlik) orqali asoslanadi va “Go‘ro‘g‘li” turkumi kabi qahramonlik eposi misolida keyingi tadqiqotlar uchun metodologik poydevor vazifasini o‘taydi.