KORXONADA STRATEGIK MOLIYAVIY HISOB TIZIMINI JORIY ETISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH

KORXONADA STRATEGIK MOLIYAVIY HISOB TIZIMINI JORIY ETISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH

Authors

  • Shaxlo Umarova Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti mustaqil tadqiqotchisi.

DOI:

https://doi.org/10.54613/ku.v19iA.1764

Keywords:

strategik moliyaviy hisob, tashkiliy-iqtisodiy mexanizm, strategik boshqaruv, javobgarlik markazi, rolling budget, ERP, Business Intelligence, ichki nazorat, aylanma kapital, qiymat yaratish

Abstract

Mazkur maqolada korxonada strategik moliyaviy hisob tizimini joriy etishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmi nazariy, institutsional va amaliy jihatdan asoslangan. Tadqiqotda tizimli, qiyosiy, dinamik va funksional tahlil usullaridan foydalanilib, O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasining 2021-2025 yillarga oid rasmiy ko‘rsatkichlari, milliy normativ-huquqiy hujjatlar hamda xalqaro boshqaruv hisobi va moliyaviy hisobot standartlari umumlashtirilgan. Muallif tomonidan strategik asos, tashkiliy arxitektura, iqtisodiy instrumentlar, raqamli integratsiya, ichki nazorat va uzluksiz takomillashtirishni birlashtiruvchi takomillashtirilgan mexanizm taklif etilgan. Mexanizm strategik moliya qo‘mitasi, CFO biznes-hamkor modeli, javobgarlik markazlari, RACI vakolatlar matritsasi, rolling budget, mahsulot va mijoz rentabelligi, kapitalni taqsimlash, ERP–BI integratsiyasi hamda natijaga yo‘naltirilgan rag‘batlantirish tizimini o‘zaro bog‘laydi. Taklif etilgan olti bosqichli yo‘l xaritasi strategik moliyaviy hisobni texnik loyiha emas, korxonada qiymat yaratishga yo‘naltirilgan boshqaruv transformatsiyasi sifatida joriy etish imkonini beradi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. O‘RQ-404-son, 2016-yil 13-aprel. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.

2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-4611-son qarori. 2020-yil 24-fevral.

3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Moliyaviy hisob tizimini xalqaro talab va standartlarga muvofiq takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-282-son qarori. 2025-yil 15-sentabr.

4. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Faoliyat ko‘rsatayotgan korxona va tashkilotlar soni (yillik). SIAT ko‘rsatkich kodi: 1.09.01.0023. Yangilangan: 09.01.2026.

5. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Tijorat tashkilotlarining soliqdan oldingi foydasi (zarari), hududlar bo‘yicha. SIAT ko‘rsatkich kodi: 1.10.01.0001. Yangilangan: 15.07.2026.

6. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Tijorat tashkilotlarining muddati o‘tgan debitorlik qarzi. SIAT ko‘rsatkich kodi: 1.10.01.0015. Yangilangan: 15.07.2026.

7. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Internetga ulangan korxona va tashkilotlar ulushi. SIAT ko‘rsatkich kodi: 1.06.02.0038. Yangilangan: 01.07.2026.

8. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Lokal hisoblash tarmog‘i mavjud bo‘lgan korxona va tashkilotlar ulushi. SIAT ko‘rsatkich kodi: 1.06.02.0036. Yangilangan: 01.07.2026.

9. IFRS Foundation. IFRS Practice Statement 1: Management Commentary. Revised edition. London: IFRS Foundation, 2025.

10. IFRS Foundation. IFRS 18 Presentation and Disclosure in Financial Statements. London: IFRS Foundation, 2024.

11. AICPA & CIMA. Global Management Accounting Principles. 2nd ed. New York–London: Association of International Certified Professional Accountants, 2026.

12. Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission. Internal Control — Integrated Framework. Durham, NC: COSO, 2013.

13. Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission. Enterprise Risk Management: Integrating with Strategy and Performance. Durham, NC: COSO, 2017.

14. OECD. G20/OECD Principles of Corporate Governance 2023. Paris: OECD Publishing, 2023. DOI: 10.1787/ed750b30-en.

15. International Federation of Accountants. Evaluating and Improving Costing in Organizations. International Good Practice Guidance. New York: IFAC, 2009.

16. ISO. ISO 31000:2018 Risk Management — Guidelines. Geneva: International Organization for Standardization, 2018.

17. Simmonds K. Strategic Management Accounting. Management Accounting. 1981. Vol. 59, No. 4. P. 26–29.

18. Bromwich M. The Case for Strategic Management Accounting: The Role of Accounting Information for Strategy in Competitive Markets. Accounting, Organizations and Society. 1990. Vol. 15, No. 1–2. P. 27–46. DOI: 10.1016/0361-3682(90)90011-I.

19. Kaplan R.S., Norton D.P. The Balanced Scorecard: Measures that Drive Performance. Harvard Business Review. 1992. Vol. 70, No. 1. P. 71-79.

20. Simons R. Levers of Control: How Managers Use Innovative Control Systems to Drive Strategic Renewal. Boston: Harvard Business School Press, 1995.

21. Chenhall R.H. Management Control Systems Design within its Organizational Context: Findings from Contingency-Based Research and Directions for the Future. Accounting, Organizations and Society. 2003. Vol. 28, No. 2–3. P. 127–168. DOI: 10.1016/S0361-3682(01)00027-7.

22. Ferreira A., Otley D. The Design and Use of Performance Management Systems: An Extended Framework for Analysis. Management Accounting Research. 2009. Vol. 20, No. 4. P. 263–282. DOI: 10.1016/j.mar.2009.07.003.

23. Granlund M., Malmi T. Moderate Impact of ERPS on Management Accounting: A Lag or Permanent Outcome? Management Accounting Research. 2002. Vol. 13, No. 3. P. 299–321. DOI: 10.1006/mare.2002.0189.

24. Scapens R.W., Jazayeri M. ERP Systems and Management Accounting Change: Opportunities or Impacts? A Research Note. European Accounting Review. 2003. Vol. 12, No. 1. P. 201–233. DOI: 10.1080/0963818031000087907.

25. Rom A., Rohde C. Management Accounting and Integrated Information Systems: A Literature Review. International Journal of Accounting Information Systems. 2007. Vol. 8, No. 1. P. 40–68. DOI: 10.1016/j.accinf.2006.12.003.

26. Nicolaou A.I. Firm Performance Effects in Relation to the Implementation and Use of Enterprise Resource Planning Systems. Journal of Information Systems. 2004. Vol. 18, No. 2. P. 79–105. DOI: 10.2308/jis.2004.18.2.79.

27. DeLone W.H., McLean E.R. The DeLone and McLean Model of Information Systems Success: A Ten-Year Update. Journal of Management Information Systems. 2003. Vol. 19, No. 4. P. 9–30. DOI: 10.1080/07421222.2003.11045748.

28. Cooper R., Slagmulder R. Target Costing and Value Engineering. Portland, OR: Productivity Press, 1997.

29. Horváth P. Controlling. 12. Auflage. München: Vahlen, 2011.

30. Merchant K.A., Van der Stede W.A. Management Control Systems: Performance Measurement, Evaluation and Incentives. 4th ed. Harlow: Pearson, 2017.

31. Knudsen D.R. Elusive Boundaries, Power Relations, and Knowledge Production: A Systematic Review of the Literature on Digitalization in Accounting. International Journal of Accounting Information Systems. 2020. Vol. 36. Article 100441. DOI: 10.1016/j.accinf.2019.100441.

Published

2026-08-19

Iqtiboslik olish

Umarova, S. (2026). KORXONADA STRATEGIK MOLIYAVIY HISOB TIZIMINI JORIY ETISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH. QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, 19(A), 45–50. https://doi.org/10.54613/ku.v19iA.1764
Loading...