O‘ZBEK SHE’RIYATIDA IDENTITETNING TARIXIY-POETIK ASOSLARI

Abstract

Maqolada o‘zbek adabiyotida shaxs identitetining tarixiy-poetik shakllanishi mumtoz va jadid adabiyoti materiallari asosida tahlil qilinadi. Identitet tushunchasining zamonaviy gumanitar fanlarda keng qo‘llanilishiga qaramay, uning mazmuniy asoslari bo‘lgan o‘zlik, mansublik, “men” va “biz” munosabati, ruhiy kamolot, xotira hamda ma’naviy o‘zini anglash masalalari milliy adabiyotda qadimdan mavjud ekani asoslanadi. Tadqiqotda zamonaviy identitet terminini mumtoz matnlarga bevosita tatbiq etishdan ko‘ra, shaxsning o‘zini anglashi va ma’naviy maqomini belgilashga xizmat qiluvchi poetik shakllarni aniqlash tamoyili ustuvor qo‘yiladi. Alisher Navoiy ijodi misolida shaxs identiteti komillik, ko‘ngil, irfon, ishq, nafs va ruh ziddiyati hamda fano tushunchalari bilan bog‘liq holda talqin etiladi. Navoiy poetikasida “men”ning yuksalishi o‘zini mutlaqlashtirish orqali emas, nafsoniy chegaralardan xalos bo‘lib, ruhiy-ma’naviy kamolot sari ko‘tarilish orqali yuz berishi ko‘rsatiladi. Shuningdek, Bobur lirikasida identitetning Vatan sog‘inchi, g‘urbat va shaxsiy iztirob bilan, Mashrab she’riyatida esa isyonkor ruh, darveshona erkinlik va ilohiy ishq bilan bog‘liq xususiyatlari yoritiladi. Jadid adabiyotiga o‘tilganda identitet milliy uyg‘onish, ma’rifat, til, erkinlik, xalq taqdiri va ijtimoiy mas’uliyat bilan yangi mazmun kasb etgani Fitrat, Cho‘lpon hamda Abdulla Avloniy ijodi misolida ochib beriladi. Natijada zamonaviy o‘zbek she’riyatidagi shaxsiy, milliy va ijtimoiy identitet shakllarining tarixiy ildizlari mumtoz adabiyotdagi ma’naviy o‘zlik hamda jadid adabiyotidagi milliy-ma’rifiy o‘zlik an’analari bilan uzviy bog‘liq ekani xulosalanadi. Maqolada tarixiy-qiyosiy va hermenevtik yondashuvlardan foydalanilib, poetik matnlardagi o‘zlik modeli davrning diniy-falsafiy, ma’rifiy va ijtimoiy qarashlari bilan uyg‘un holda izohlanadi. She’riy misollar orqali identitetning tashqi ijtimoiy maqomdan ko‘ra botiniy o‘zgarish, axloqiy tanlov va ma’naviy tajriba bilan bog‘lanishi dalillanadi. Tadqiqot o‘zbek adabiyotida identitet kategoriyasining tarixiy davomiyligi va mazmuniy transformatsiyasini aniqlashga xizmat qiladi hamda nazariy asoslarini yoritib beradi.