MARKAZIY OSIYO DAVLATLARIDA RAQAMLI XIZMATLAR SAVDOSINING HOLATI VA REGULYATIV DIVERGENSIYA DARAJASI (O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston misolida)
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v18iC.1751Keywords:
raqamli xizmatlar savdosi, regulyativ divergensiya, Markaziy Osiyo, ma’lumotlar lokalizatsiyasi, AKT eksporti, Gower masofasi, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YeOII), JST, mintaqaviy uyg‘unlashtirish.Abstract
Markaziy Osiyo davlatlarida raqamli xizmatlar eksporti so‘nggi yillarda jadal o‘smoqda, biroq mintaqa ichidagi tartibga solish rejimlari bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi. Maqolada O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston misolida raqamli xizmatlar savdosining joriy holati tavsiflanadi hamda ushbu uch davlat o‘rtasidagi regulyativ divergensiya darajasi o‘lchanadi. Buning uchun muallif tomonidan oltita o‘lchov – ma’lumotlar lokalizatsiyasi, transchegaraviy uzatish rejimi, ro‘yxatdan o‘tkazish majburiyati, norezident elektron xizmatlariga soliq, qo‘shimcha raqamli soliqlar va nazorat organining ijro amaliyoti – asosidagi divergensiya indeksi qurilib, juftliklararo Gower masofasi hisoblab chiqilgan. Natijalar mintaqadagi o‘rtacha divergensiya darajasi 0,444 ni tashkil etishini, ya’ni nazariy maksimumning qariyb yarmiga tengligini ko‘rsatadi. Eng yuqori divergensiya (0,667) kutilmagan tarzda Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqining ikki a’zosi, Qozog‘iston va Qirg‘iziston o‘rtasida qayd etildi. Oltita o‘lchovdan faqat bittasida – norezident elektron xizmatlariga qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha to‘liq konvergensiya kuzatiladi, bu esa mintaqaviy uyg‘unlashuvning savdoni osonlashtirish emas, balki fiskal motivlar bilan boshqarilayotganini ko‘rsatadi. Maqolada mintaqaviy uyg‘unlashtirishning bosqichma-bosqich modeli taklif etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 2-iyuldagi O‘RQ-547-son “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonuni. https://lex.uz/docs/-4396419
2. Law of the Kyrgyz Republic on Personal Data No. 58 dated 14 April 2008 (as amended). State Agency for Personal Data Protection of the Kyrgyz Republic. https://dpa.gov.kg/en/npa/4
3. Kox, H., Lejour, A. (2005). Regulatory Heterogeneity as Obstacle for International Services Trade. CPB Discussion Paper No. 49. CPB Netherlands Bureau for Economic Policy Analysis, The Hague. https://econpapers.repec.org/RePEc:cpb:discus:49
4. Gower, J. C. (1971). A General Coefficient of Similarity and Some of Its Properties. Biometrics, 27(4), 857–871.
5. Nardo, M., Saisana, M., Saltelli, A., Tarantola, S., Hoffmann, A., Giovannini, E. (2008). Handbook on Constructing Composite Indicators: Methodology and User Guide. OECD Publishing, Paris / JRC, Ispra. https://www.oecd.org/en/publications/handbook-on-constructing-composite-indicators-methodology-and-user-guide_9789264043466-en.html
6. Bauer, M., Lee-Makiyama, H., van der Marel, E., Verschelde, B. (2014). The Costs of Data Localisation: A Friendly Fire on Economic Recovery. ECIPE Occasional Paper No. 3/2014, Brussels. https://ecipe.org/publications/dataloc/
7. Ferracane, M. F., van der Marel, E. (2021). Do data policy restrictions inhibit trade in services? Review of World Economics, 157(4). DOI: 10.1007/s10290-021-00417-2
8. Ferracane, M. F., Kren, J., van der Marel, E. (2020). Do data policy restrictions impact the productivity performance of firms and industries? Review of International Economics, 28(3), 676-722. DOI: 10.1111/roie.12467
9. OECD/WTO (2025). Economic Implications of Data Regulation: Balancing Openness and Trust. OECD Publishing, Paris / WTO, Geneva. https://www.wto.org/english/res_e/booksp_e/data_regulation_e.pdf
10. DLA Piper. Data Protection Laws of the World: Kyrgyzstan. https://www.dlapiperdataprotection.com/?c=KG
11. DLA Piper. Data Protection Laws of the World: Kazakhstan Transfer of personal data. https://www.dlapiperdataprotection.com/?t=transfer&c=KZ
12. Dentons (2021). Uzbekistan: Data localization requirement to be effective in April 2021. https://www.dentons.com/en/insights/alerts/2021/january/25/uzbekistan-data-localization-requirement-to-be-effective-in-april-2021
13. Gazeta.uz (2026). Deputies of Uzbekistan approve amendments to personal data law, 21 January 2026. https://www.gazeta.uz/en/2026/01/21/data/
14. Kun.uz (2026). Uzbekistan amends personal data law to facilitate global payment systems, 27 March 2026. https://kun.uz/en/news/2026/03/27/uzbekistan-amends-personal-data-law-to-facilitate-global-payment-systems
15. Library of Congress (2021). Uzbekistan: New Requirements for Uzbek Citizens’ Personal Data Localization Enter into Force. Global Legal Monitor, 7 May 2021. https://www.loc.gov/item/global-legal-monitor/2021-05-07/
16. UNCTAD Investment Policy Hub. Kazakhstan Introduces VAT for foreign companies supplying goods and services electronically. Investment Policy Monitor, measure 3785. https://investmentpolicy.unctad.org/investment-policy-monitor/measures/3785/
17. KPMG (2024). Kazakhstan: VAT on foreign suppliers of digital products. TaxNewsFlash. https://kpmg.com/us/en/taxnewsflash/news/2024/09/tnf-kazakhstan-vat-on-foreign-suppliers-of-digital-products.html
18. PwC. Uzbekistan, Republic of Corporate: Other taxes. Worldwide Tax Summaries. https://taxsummaries.pwc.com/republic-of-uzbekistan/corporate/other-taxes
19. Orbitax. Update Kyrgyzstan’s New 2% Tax on Activities in the Field of e-Commerce and VAT Requirements for Foreign Providers of Electronic Services. https://orbitax.com/news/country/article/Update-Kyrgyzstans-New-2-T-49036
20. VATCalc. Kyrgyz Republic 2% Digital Services Tax. https://www.vatcalc.com/kyrgz-republic/kyrgyz-republic-2-digital-services-tax/
21. KazTAG (2026). Kazakhstan’s IT services exports exceeded $1.1 bn in 2025. https://kaztag.kz/en/news/kazakhstan-s-it-services-exports-exceeded-1-1-bn-in-2025
22. The Astana Times (2025). Kazakhstan’s IT Services Exports May Reach $700 Million in 2024. https://astanatimes.com/2025/01/kazakhstans-it-services-exports-may-reach-700-million-in-2024/
23. The Times of Central Asia. How the Kyrgyz Republic’s High Technology Park is Quietly Building a Digital Powerhouse. https://timesca.com/how-the-kyrgyz-republics-high-technology-park-is-quietly-building-a-global-digital-powerhouse/
24. High-Tech Park of the Kyrgyz Republic. Rasmiy sayt. https://htp.kg/en/
25. UzDaily (2025). Uzbekistan to export US$1 billion in IT services in 2025 for the first time. https://www.uzdaily.uz/en/uzbekistan-to-export-us1-billion-in-it-services-in-2025-for-the-first-time-sherzod-shermatov/
26. IT Park Uzbekistan. Rasmiy statistik axborotlar. https://it-park.uz/en/
27. WTO. Accession status: Uzbekistan. https://www.wto.org/english/thewto_e/acc_e/a1_ouzbekistan_e.htm
28. WTO (1998). Kyrgyz Republic to become WTO member. Press release PRESS/114. https://www.wto.org/english/news_e/pres98_e/pr114_e.htm
29. World Bank (2025). At Your Service? The Promise of Services-led Growth in Uzbekistan. Washington, DC. https://www.worldbank.org/en/country/uzbekistan/publication/promise-of-services-led-growth
30. OECD. Digital STRI. https://www.oecd.org/en/topics/sub-issues/services-trade-restrictiveness-index/digital-stri.html
31. The Digital Trade Integration (DTI) Project. European University Institute. https://dti.eui.eu/
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.