NEMIS VA O‘ZBEK FRAZEOLOGIK TIZIMLARINING LINGVOKULTUROLOGIK INVARIANTSIYASI
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v18iC.1735Keywords:
etimologik tahlil, frazeologik birlik, diaxroniya, lingvokulturologiya, ekstralingvistik omillar, olam lisoniy manzarasi, nemis tili, o‘zbek tilAbstract
Ushbu maqolada tarkibiy va tizimli jihatdan turlicha bo‘lgan, qarindosh bo‘lmagan nemis va o‘zbek tillari frazeologik birliklarining qiyosiy-etimologik, kognitiv-metaphorik va lingvokulturologik xususiyatlari xalqaro IMRAD standarti talablari asosida har tomonlama tadqiq etilgan. Tadqiqotning dolzarbligi har ikki til tizimidagi dunyoning lisoniy manzarasini aks ettiruvchi frazeologizmlarning semantik evolutsiyasini madaniyatlararo muloqot va kognitsiya prizmasi orqali o‘rganish zarurati bilan belgilanadi. Maqolada nemis tilidagi vaziyatning keskin o‘zgarishi yoki taqdir burilishini ifodalovchi “Das Blatt hat sich gewendet” hamda adekvat javob qaytarish, o‘ch olish yoki munosib taqdirlash konseptiga asoslangan “Mit gleicher Münze heimzahlen” iboralarining XVI–XVII asrlarga oid ilk yozma manbalardan, xususan, o‘rta asrlar ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, qog‘oz ishlab chiqarish va numizmatika tarixidan boshlab hozirgi davrgacha bo‘lgan funksional-semantik evolutsiyasi diaxronik hamda sinxronik jihatdan chuqur tahlil qilingan. Mazkur konseptual birliklar o‘zbek tilidagi “To‘nini teskari kiymoq”, “Oshini osh, nonini non qilmoq”, “Charxi teskari aylanmoq” kabi funksional-semantik va madaniy-konseptual muqobillar bilan atroflicha chog‘ishtirilgan va ularning ekstralingvistik motivatsiyasi ochib berilgan. Tadqiqot jarayonida diaxronik tahlil, qiyosiy-chog‘ishtirma metod, komponentlar tahlili, konseptual-metaphorik modellashtirish hamda kontekstual-semantik interpretatsiya kabi zamonaviy lingvistik metodlar majmuasidan foydalanildi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Bally, Ch. (1951). Traité de stylistique française (Vol. 1). Georg & Cie. (Sharl Ballining frazeologiya va stilistika asoslariga oid fundamental asari).
2. Fleischer, W. (1997). Phraseologie der deutschen Gegenwartssprache (2., durchges. und erg. Aufl.). Max Niemeyer Verlag. S. 34 (V.Fleysherning nemis frazeologiyasi bo‘yicha bosh darsligi).
3. Burger, A. (2015). Phraseologie: Eine Einführung am Beispiel des Deutschen (5., neu bearb. Aufl.). Erich Schmidt Verlag. S. 89 (Annelies Burgerning nemis tili misolidagi zamonaviy frazeologiya kursi).
4. Rahmatullayev, Sh. (1966). O‘zbek tili frazeologizmlarining sintaktik xususiyatlari. Fan. 12-b. (Professor Sh.Rahmatullayevning o‘zbek frazeologiyasi grammatik va sintaktik asoslariga bag‘ishlangan monografiyasi).
5. Lakoff, G., & Johnson, M. (2003). Metaphors We Live By. London: The University of Chicago Press. p. 45. (Kognitiv metafora va olamning lisoniy manzarasi nazariyasining asosi).
6. Röhrich, L. (1991). Lexikon der sprichwörtlichen Redensarten (3 Bände). Herder Verlag. S. 142. (L.Röhrichning nemis iboralari va maqollarining tarixiy-etimologik va madaniy-folklorik ildizlarini ochib beruvchi ensiklopedik asari).
7. Duden. (2020). Redewendungen: Wörterbuch der deutschen Idiomatik (Band 11, 5. Aufl.). Berlin: Dudenverlag. (Nemis tili idiomalarining eng nufuzli akademik lug‘ati).
8. Rahmatullayev, Sh. O’sha asar. 56-b.
9. Duden. (2020). Redewendungen: Wörterbuch der deutschen Idiomatik (Band 11, 5. Aufl.). Berlin: Dudenverlag. S.210. (Nemis tili idiomalarining eng nufuzli akademik lug‘ati).
10. Franck, S. (1534). Weltbuch: spiegel vnd bildtniß des gantzen erdbodens. Ulrich Morhart. P.45. (Sebastyan Frankning dunyo xalqlari madaniyati, geografiyasi, antropologiyasi va lisoniy xususiyatlariga oid universal ensiklopedik asari).
11. Müller, J. J. (1665). Geistliche Herzens-Küche: Oder, Eine Christliche Speiß-Kammer inhalitende außerlesene Predigten [Spiritual Kitchen of the Heart: Or, A Christian Pantry containing selected sermons]. Johann-Justus Seyler. S. 182.
12. Lessing, G. E. (1767). Minna von Barnhelm, oder das Soldatenglück [Minna von Barnhelm, or the soldier's fortune]. Christian Friedrich Voß. P.54.(G.E. Lessingning ma’rifatparvarlik davri dramaturgiyasiga oid eng yirik asari bo‘lib, unda mayor Tellxaym nutqi orqali "Wenn sich das Blatt nicht völlig wendet" iborasining sotsial va neytral-lingvistik transformatsiyasi aks etgan).
13. Mann, T. (1901). Buddenbrooks: Verfall einer Familie [Buddenbrooks: The decline of a family]. S. Fischer Verlag.P.245.
14. Brecht, B. (1941). Mutter Courage und ihre Kinder: Eine Chronik aus dem Dreißigjährigen Krieg [Mother Courage and Her Children: A Chronicle from the Thirty Years' War]. Suhrkamp Verlag. P.78.
15. Said Ahmad. (1974). Ufq [The Horizon] (Trilogiya). G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. 112-b.
16. Tog‘ay Murod. (2001). Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi [One Cannot Die in This World]. Sharq. 89-b.
17. Storm, Th. (1888). Der Schimmelreiter [The Rider on the White Horse]. Paetel. P.120.
18. Mann, H. (1918). Der Untertan [The Loyal Subject]. Wolff. P.205.
19. Qahhor, A. (1958). Sinchalak [The Wagtail]. O‘zdavnashr. 45-b.
20. Qodirov, P. (1978). Yulduzli tunlar [Starry Nights]. G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. 234-b.
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.