SINONIMIYANING TURLARI: AN’ANAVIY VA ZAMONAVIY TASNIF
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v18i.1571Keywords:
sinonimiya, yaqin sinonimiya, sinonimik qator, dominanta, sema, komponent tahlil, uslubiy farqlanish, baholovchanlik, pragmatika, kollokatsiya, korpus lingvistikasi, WordNet.Abstract
Mazkur maqolada sinonimiya hodisasining turlari an’anaviy va zamonaviy lingvistik yondashuvlar kengaytirilgan tarzda yoritiladi. Tadqiqotning maqsadi — sinonimiyani tasniflash mezonlarini aniqlash, an’anaviy leksikologik tasnif (semantik, uslubiy, emotsional-baholovchi va kontekstual sinonimiya) bilan zamonaviy yondashuvlar (kognitiv-pragmatik talqin, near-synonymy modeli, kollokatsion/korpus tahlili, hisoblash (kompyuter) lingvistikasi) o‘rtasidagi farqlarni qiyosiy tahlil qilishdan iborat. Metodlar sifatida adabiyotlar tahlili, qiyosiy-tipologik yondashuv, komponent (semik) tahlil hamda kontekstual va kollokatsion tahlil qo‘llandi. Natijalar sinonimlar o‘rtasidagi “tenglik” ko‘pincha nisbiy ekanini, sinonimik qatorlar integral sema umumiyligi asosida birlashishini, biroq differensial semalar (daraja, baholovchanlik, registr, kollokatsion moslashuv, pragmatik cheklovlar) sinonim tanlovini belgilashini ko‘rsatdi. Muhokama qismida an’anaviy tasnif sinonimik tizimni tavsiflashda bazaviy asos bo‘lib qolishi, zamonaviy tasnif esa real nutq, pragmatika va korpus dalillari orqali sinonimiyaning funksional tabiatini to‘laroq yoritishi asoslandi. Xulosa sifatida sinonimiyani tasniflashda an’anaviy mezonlar zarur, biroq zamonaviy metodlar bilan boyitilgandagina sinonimlar orasidagi nozik farqlar ilmiy asosda izohlanishi ta’kidlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Апресян, Й. Д. Лексическая семантика: Синонимические средства язика. Наука. 1974. C.283.
2. Апресян, Й. Д. Новий обяснителънйй словаръ синонимов русского язика (2нд эд., рев. энл.). Язики славянской култури; Венский славистический алманах. 2004. C. 275.
3. Ахманова, О. С. Словар лингвистических терминов. Советская энтциклопедия. М., 1966. C. 386.
4. Begmatov, E., Ne’matov, H., Rasulov, R. Leksik mikrosemema va uning tadqiq metodikasi. O‘zbek tili va adabiyoti. 1989. №6. B. 35–50.
5. Cruse, D. A. Lexical semantics. Cambridge University Press. 1986. Pp.152.
6. Hojiyev, A. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. T., 1974. B. 368.
7. Lyons, J. Semantics (Vol. 1). Cambridge University Press. 1977a. Pp. 236.
8. Lyons, J. Semantics (Vol. 2). Cambridge University Press. 1977b. Pp. 214.
9. Murphy, M. L. Semantic relations and the lexicon: Antonymy, synonymy and other paradigms. Cambridge University Press. 2003. Pp. 298.
10. Ne’matov, H., Rasulov, R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. O‘qituvchi. 1995. B. 241.
11. Rahmatullayev, Sh. Semik tahlil va leksik sinonimiyani ta’riflash masalasi. O‘zbek tili va adabiyoti, 1979. №5. B.55.
12. Шмелёв, Д. Н. Проблеми семантического анализа лексики. Наука. М., 1973. C. 265.
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.