O‘ZBEK TILIDA KATTA TIL MODELLARINI YARATISHNING LINGVISTIK ASOSLARI

O‘ZBEK TILIDA KATTA TIL MODELLARINI YARATISHNING LINGVISTIK ASOSLARI

Authors

  • Dilyorjon Solidjonov Qo‘qon davlat universiteti magistranti.

DOI:

https://doi.org/10.54613/ku.v17i.1467

Keywords:

katta til modellari, o‘zbek tili morfologiyasi, dependency parsing, Universal Dependencies, agglyutinativ tillar, neyron tarmoqli modellar, sintaktik tahlil

Abstract

Ushbu ilmiy maqola o‘zbek tilida katta til modellarini (LLM) yaratishning lingvistik asoslarini tizimli o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, unda tilning morfologik, sintaktik va semantik xususiyatlarining neyron tarmoqli modellarni ishlab chiqishdagi ahamiyati tahlil qilingan. Tadqiqot davomida o‘zbek tilining agglyutinativ tabiati, kelishik kategoriyasi, frazeologik birliklarning transformatsion modellari va murakkab sintaktik konstruksiyalarni qayta ishlashning nazariy hamda amaliy jihatlari yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) texnologiyalari, jumladan Universal Dependencies (UD) formatiga mos keladigan morfologik belgilash modellari, dependency parsing usullari va neyron tarmoqli yondashuvlarning o‘zbek tili korpuslariga tatbiqi masalalari ko‘rib chiqilgan. Maqolada o‘zbek tilining leksik tizimi, uning rus tili bilan qiyosiy tahlili va diniy matnlar kabi funksional uslublarning lingvistik xususiyatlari katta til modellarini yaratishdagi o‘rni asoslangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilining murakkab morfologik tuzilishi va erkin so‘z tartibi katta til modellarini yaratishda gibrid yondashuvlarni, ya’ni qoidaga asoslangan va neyron tarmoqli usullarni uyg‘unlashtirishni talab etadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Amonturdiyeva, S. (2023). Linguistic Characteristics of Religious Texts, Its Similarities and Differences with Other Functional Style Texts. Scientific Journal of the Fergana State University, 29(2), 45-52. https://doi.org/10.56292/sjfsu/vol29_iss2/a125

2. Adalı, E., & Xolmo‘minovna, A. (2025). UzTreebank: Methodological and Practical Issues in Building a Syntactic Treebank for the Uzbek Language. 2025 10th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 445-450. https://doi.org/10.1109/ubmk67458.2025.11206779

3. Abdurakhmonova, N., Alisher, I., & Sayfulleyeva, R. (2022). MorphUz: Morphological Analyzer for the Uzbek Language. 2022 7th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 61-66. https://doi.org/10.1109/ubmk55850.2022.9919579

4. Boltayevich, E., ‘minovna, A., Sharipovna, A., & Ganiyevna, A. (2025). Methods of Morphological and Syntactic Analysis for the Uzbek Language. 2025 10th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 439-444. https://doi.org/10.1109/ubmk67458.2025.11207044

5. Boltayevich, E., Mirdjonovna, K., Matyakubovna, K., Yuldashevna, X., & Ganiyevna, A. (2025). A Morphological Tagging Model of the Uzbek Language in the Universal Dependencies Format. 2025 10th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 380-384. https://doi.org/10.1109/ubmk67458.2025.11207015

6. Khamdamova, D. (2025). Challenges of Syntactic Markup in the Uzbek Language. American Journal of Philological Sciences, 5(5), 45-52. https://doi.org/10.37547/ajps/volume05issue05-09

7. Mengliev, D., Barakhnin, V., & Ibragimov, B. (2023). Rule-Based Syntactic Analysis for Uzbek Language: An Alternative Approach to Overcome Data Scarcity and Enhance Interpretability. 2023 IEEE 24th International Conference of Young Professionals in Electron Devices and Materials (EDM), 1910-1915. https://doi.org/10.1109/edm58354.2023.10225235

8. Elov, B. (2025). Methods and Algorithms for Dependency Parse of Texts of the National Uzbekistan Corps. Research on Uzbek Folklore and Dialects: Practice, Methodology, and New Approaches, 15-22. https://doi.org/10.52773/tsuull.conf.2025/wfwm9571

9. Mirdjonovna, K., Boltayevich, E., Habibovich, A., & Qizi, S. (2025). Morphotactic Models and Algorithms of the Uzbek Language. 2025 10th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 1596-1601. https://doi.org/10.1109/ubmk67458.2025.11207042

10. Qudratova, M. (2024). O‘zbek Tilida Kelishik Kategoriyasining O‘rganilish Masalasi va Olib Borilishi. Tamaddun Nuri Jurnali, 5(56), 120-125. https://doi.org/10.69691/hp0meb37

11. Salaev, U., & Yuldashov, O. (2025). A Feedforward Neural Model for Morphological Stemming of Uzbek Words. 2025 10th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 1717-1722. https://doi.org/10.1109/ubmk67458.2025.11207018

12. Salaev, U. (2024). UzMorphAnalyser: A Morphological Analysis Model for the Uzbek Language Using Inflectional Endings. ArXiv, abs/2405.14179, 1-12. https://doi.org/10.48550/arxiv.2405.14179

13. Sayfullayeva, R., & Ganiyeva, S. (2023). Phraseological Transformants and Their Modelling in Uzbek Language. Scientific Journal of the Fergana State University, 29(4), 78-85. https://doi.org/10.56292/sjfsu/vol29_iss4/a53

14. Sharipov, M., Avezmatov, I., & Adinaev, H. (2025). Development of a Rule-based Model and Algorithm for Predicate Identification in Uzbek Language Texts. 2025 10th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 594-598. https://doi.org/10.1109/ubmk67458.2025.11206891

15. Xamrayeva, Y. (2023). Comparative Characteristics of Lexical Systems of the Uzbek and Russian Languages. Scientific Journal of the Fergana State University, 29(4), 112-118. https://doi.org/10.56292/sjfsu/vol29_iss4/a59

Published

2026-02-11

Iqtiboslik olish

Solidjonov, D. (2026). O‘ZBEK TILIDA KATTA TIL MODELLARINI YARATISHNING LINGVISTIK ASOSLARI. QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, 17, 121–125. https://doi.org/10.54613/ku.v17i.1467
Loading...