O‘ZBEK TILIDA KATTA TIL MODELLARINI YARATISHNING LINGVISTIK ASOSLARI
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v17i.1467Keywords:
katta til modellari, o‘zbek tili morfologiyasi, dependency parsing, Universal Dependencies, agglyutinativ tillar, neyron tarmoqli modellar, sintaktik tahlilAbstract
Ushbu ilmiy maqola o‘zbek tilida katta til modellarini (LLM) yaratishning lingvistik asoslarini tizimli o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, unda tilning morfologik, sintaktik va semantik xususiyatlarining neyron tarmoqli modellarni ishlab chiqishdagi ahamiyati tahlil qilingan. Tadqiqot davomida o‘zbek tilining agglyutinativ tabiati, kelishik kategoriyasi, frazeologik birliklarning transformatsion modellari va murakkab sintaktik konstruksiyalarni qayta ishlashning nazariy hamda amaliy jihatlari yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) texnologiyalari, jumladan Universal Dependencies (UD) formatiga mos keladigan morfologik belgilash modellari, dependency parsing usullari va neyron tarmoqli yondashuvlarning o‘zbek tili korpuslariga tatbiqi masalalari ko‘rib chiqilgan. Maqolada o‘zbek tilining leksik tizimi, uning rus tili bilan qiyosiy tahlili va diniy matnlar kabi funksional uslublarning lingvistik xususiyatlari katta til modellarini yaratishdagi o‘rni asoslangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilining murakkab morfologik tuzilishi va erkin so‘z tartibi katta til modellarini yaratishda gibrid yondashuvlarni, ya’ni qoidaga asoslangan va neyron tarmoqli usullarni uyg‘unlashtirishni talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Amonturdiyeva, S. (2023). Linguistic Characteristics of Religious Texts, Its Similarities and Differences with Other Functional Style Texts. Scientific Journal of the Fergana State University, 29(2), 45-52. https://doi.org/10.56292/sjfsu/vol29_iss2/a125
2. Adalı, E., & Xolmo‘minovna, A. (2025). UzTreebank: Methodological and Practical Issues in Building a Syntactic Treebank for the Uzbek Language. 2025 10th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 445-450. https://doi.org/10.1109/ubmk67458.2025.11206779
3. Abdurakhmonova, N., Alisher, I., & Sayfulleyeva, R. (2022). MorphUz: Morphological Analyzer for the Uzbek Language. 2022 7th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 61-66. https://doi.org/10.1109/ubmk55850.2022.9919579
4. Boltayevich, E., ‘minovna, A., Sharipovna, A., & Ganiyevna, A. (2025). Methods of Morphological and Syntactic Analysis for the Uzbek Language. 2025 10th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 439-444. https://doi.org/10.1109/ubmk67458.2025.11207044
5. Boltayevich, E., Mirdjonovna, K., Matyakubovna, K., Yuldashevna, X., & Ganiyevna, A. (2025). A Morphological Tagging Model of the Uzbek Language in the Universal Dependencies Format. 2025 10th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 380-384. https://doi.org/10.1109/ubmk67458.2025.11207015
6. Khamdamova, D. (2025). Challenges of Syntactic Markup in the Uzbek Language. American Journal of Philological Sciences, 5(5), 45-52. https://doi.org/10.37547/ajps/volume05issue05-09
7. Mengliev, D., Barakhnin, V., & Ibragimov, B. (2023). Rule-Based Syntactic Analysis for Uzbek Language: An Alternative Approach to Overcome Data Scarcity and Enhance Interpretability. 2023 IEEE 24th International Conference of Young Professionals in Electron Devices and Materials (EDM), 1910-1915. https://doi.org/10.1109/edm58354.2023.10225235
8. Elov, B. (2025). Methods and Algorithms for Dependency Parse of Texts of the National Uzbekistan Corps. Research on Uzbek Folklore and Dialects: Practice, Methodology, and New Approaches, 15-22. https://doi.org/10.52773/tsuull.conf.2025/wfwm9571
9. Mirdjonovna, K., Boltayevich, E., Habibovich, A., & Qizi, S. (2025). Morphotactic Models and Algorithms of the Uzbek Language. 2025 10th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 1596-1601. https://doi.org/10.1109/ubmk67458.2025.11207042
10. Qudratova, M. (2024). O‘zbek Tilida Kelishik Kategoriyasining O‘rganilish Masalasi va Olib Borilishi. Tamaddun Nuri Jurnali, 5(56), 120-125. https://doi.org/10.69691/hp0meb37
11. Salaev, U., & Yuldashov, O. (2025). A Feedforward Neural Model for Morphological Stemming of Uzbek Words. 2025 10th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 1717-1722. https://doi.org/10.1109/ubmk67458.2025.11207018
12. Salaev, U. (2024). UzMorphAnalyser: A Morphological Analysis Model for the Uzbek Language Using Inflectional Endings. ArXiv, abs/2405.14179, 1-12. https://doi.org/10.48550/arxiv.2405.14179
13. Sayfullayeva, R., & Ganiyeva, S. (2023). Phraseological Transformants and Their Modelling in Uzbek Language. Scientific Journal of the Fergana State University, 29(4), 78-85. https://doi.org/10.56292/sjfsu/vol29_iss4/a53
14. Sharipov, M., Avezmatov, I., & Adinaev, H. (2025). Development of a Rule-based Model and Algorithm for Predicate Identification in Uzbek Language Texts. 2025 10th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 594-598. https://doi.org/10.1109/ubmk67458.2025.11206891
15. Xamrayeva, Y. (2023). Comparative Characteristics of Lexical Systems of the Uzbek and Russian Languages. Scientific Journal of the Fergana State University, 29(4), 112-118. https://doi.org/10.56292/sjfsu/vol29_iss4/a59
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.