GRAMMATIK SHAKL VALENTLIGINING LEKSEMA VALENTLIGIGA MUNOSABATI
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v17i.1527Keywords:
zamonaviy tilshunoslik, grammatik shakl, leksema, semantik valentlik, leksik valentlik, grammatik shakl valentligi, о‘timsiz fe’l, kauzator, kontragent valentligi, birikish imkoniyatlari, patsiyens valentligi.Abstract
Mazkur maqolada zamonaviy tilshunoslikda muhim nazariy masalalardan biri hisoblangan valentlik kategoriyasi tahlil qilinadi. Xususan, grammatik shakl valentligining leksema semantik va leksik valentligiga ta’siri uch asosiy yo‘nalishda – cheklanish, kengayish va sifatiy o‘zgarish asosida yoritiladi. Tadqiqot jarayonida o‘zbek tilidagi fe’l nisbatlari, egalik va kelishik shakllari misolida grammatik shakllarning leksemalararo birikish imkoniyatlariga ta’siri dalillanadi. Shuningdek, orttirma nisbat orqali yangi aktantlarning (kauzator, patsiyens), birgalik nisbati orqali esa kontragent valentligining yuzaga kelishi ilmiy asosda izohlanadi. Shuningdek, orttirma nisbat shakllari orqali yangi aktantlarning – kauzator va patsiyens valentligining yuzaga kelishi, birgalik nisbati vositasida esa kontragent valentligining shakllanish jarayoni lingvistik nuqtai nazardan asoslab beriladi. Tadqiqot davomida grammatik shakllarning semantik va sintaktik tuzilishga ta’siri, ularning gap tarkibida aktantlar tizimini qay darajada boyitishi yoki o‘zgartirishi ham ko‘rib chiqiladi. Maqola natijalari grammatik shakl va leksik birliklar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqurroq anglash, valentlik nazariyasini yanada rivojlantirish hamda o‘zbek tilining sintaktik-semantik tizimini tadqiq etishda muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Mazkur tadqiqot tilshunoslikda grammatik kategoriyalar va leksema valentligining o‘zaro ta’sir mexanizmlarini aniqlashga xizmat qilishi bilan ahamiyatlidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Suvonova N. Fe’lning bir semantik-sintaktik turi haqida // О‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 2000. №2. –B. 62-64.
2. Севортян Э.В. Проблемы частей речи // Вопросы грамматического строя. – М., 1955. – С. 190-193.
3. Севортян Э.В. Категория сказуемости //ИСГТЯ. -М., 1956. – С.16-21.
4. Севортян Э.В. Категория принадлежности //ИСГТЯ. – М., 1956. -С. 38-45.
5. Севортян Э.В. Аффиксы глаголооброзования в азербайджанском языке. – М., 1962. – 149 с.
6. Севортян Э.В. Из истории прилагательных в тюркских языках // Тюркологические исследования. – М.-Л., 1963. – С. 97.
7. Соссюр Ф. Курс общей лингвистики. -М.: Учпедгиз, 1933. – 695 с.
8. Теньер Л. Основы структурного синтаксиса. –М.: Прогресс, 1988. – 666 с.
9. Sayfullayeva R. Hozirgi о‘zbek adabiy tilida qо‘shma gaplarning formal-funksional tadqiqi. –Toshkent, 1994. –356 b.
10. Sayfullayeva R., Shahobiddinova SH. Neytral lisoniy birlik formal va struktural tilshunoslikda // О‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 2008. № 5. – B. 63-66.
11. Safoyev A. О‘zbek tilida bir va ikki sostavli gaplarning bosh bо‘laklari: Filol. fanlari nomzodi ... dis. –Toshkent, 1958. – 148 b.
12. Сафоев А.С. Семантика-синтаксическое члени предложения в узбекском язике. –Ташкент: Фан, 1977. – 144 с.
13. Сафоев А.С. Исследования по синтаксису узбекского язика. –Ташкент: Фан, 1968. – 161 с.
14. Shokirova X. Savodxonlik asoslari. – Farg‘ona, Classic. 2023. – 186 b.
15. Shokirova X. О‘zbek tilida kesimlik kategoriyasi: shaxs aktanti va uning nutqiy voqelanishi. Filol.fan. nomz. diss. – Toshkent, 2009. – 127 b.
16. Shokirova X. Tilning lingvosemiotik strukturasi (semantik-sigmatik, sintaktik-pragmatik aspekt asosida). Filol.fan. doktori diss.– Farg‘ona, 2022.– 240 b.
17. Shokirova X. SEMIOTIK MODEL KONSEPSIYASI. Qo‘qon DPI. Ilmiy xabarlar 2024, 4-son. – 1840 b.
18. Shokirova X. O‘zbek tilida valentlik nazariyasi. – Farg‘ona, Classik. 2025. – 112b.
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.