Kokand university

INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA GRAMMATIK BILVOSITALIKNING PRAGMATIK MEXANIZMLARI VA FUNKSIONAL TIPOLOGIYASI

Authors
  • Lobar Nazarova

    Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti Xorijiy filologiya fakulteti, Amaliy ingliz tili va adabiyotshunoslik kafedrasi o‘qituvchisi.

Keywords:
Array
Abstract

Maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi grammatik bilvositalik kontekst, pragmatik xulosa va illokutiv vazifa munosabatida o‘rganiladi. Tadqiqotning maqsadi bilvosita nutqiy aktlarning anglanish mexanizmlarini funksional tasnif hamda tillararo chog‘ishtirish bilan bog‘lashdir. Nazariy sintez, kontekstual modellashtirish va funksional chog‘ishtirish usullari qo‘llanadi. Natijada talqinning bosqichli modeli, ko‘p o‘lchovli tasnif va izomorf hamda allomorf belgilarni ajratish tartibi taklif etiladi. Presuppozitsiya implikaturadan, yetakchi akt hamroh vazifadan, funksional yaqinlik grammatik aynanlikdan farqlanadi. Misollar mualliflik modellari bo‘lib, xulosalar qo‘llanish chastotasini emas, pragmatik talqin shartlarini tavsiflaydi. Shuningdek, ingliz va o‘zbek tillarida grammatik shakllarning kommunikativ vaziyatga muvofiq bilvosita ma’no ifodalash imkoniyatlari, ularning nutqiy maqsadni yuzaga chiqarishdagi o‘ziga xos xususiyatlari yoritiladi. Bilvosita nutqiy aktlarning shakllanishida modal konstruksiyalar, so‘roq va shartli gaplar, grammatik ko‘rsatkichlar hamda kontekstual omillarning o‘zaro ta’siriga alohida e’tibor qaratiladi. Qiyosiy tahlil orqali ikki tildagi funksional muvofiqlik va grammatik tafovutlarning namoyon bo‘lish xususiyatlari aniqlashtiriladi. Taklif etilgan nazariy yondashuv grammatik bilvositalikni pragmatik va tipologik nuqtayi nazardan o‘rganish, shuningdek, tarjima amaliyoti va xorijiy tillarni kommunikativ yo‘naltirilgan holda o‘qitishda mazkur hodisaning ahamiyatini belgilashga xizmat qiladi.

References

1. Austin J. L. How to Do Things with Words. – Oxford: Clarendon Press, 1962.

2. Searle J. R. Indirect Speech Acts // Syntax and Semantics. Vol. 3: Speech Acts / ed. by P. Cole, J. L. Morgan. – New York: Academic Press, 1975. – P. 59–82.

3. Grice H. P. Logic and Conversation // Syntax and Semantics. Vol. 3: Speech Acts / ed. by P. Cole, J. L. Morgan. – New York: Academic Press, 1975. – P. 41–58.

4. Searle J. R. A Classification of Illocutionary Acts // Language in Society. – 1976. – Vol. 5, no. 1. – P. 1–23.

5. Stalnaker R. Common Ground // Linguistics and Philosophy. – 2002. – Vol. 25, no. 5–6. – P. 701–721.

6. Clark H. H. Using Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 1996.

7. Gumperz J. J. Discourse Strategies. – Cambridge: Cambridge University Press, 1982.

8. Morgan J. L. Two Types of Convention in Indirect Speech Acts // Syntax and Semantics. Vol. 9: Pragmatics / ed. by P. Cole. – New York: Academic Press, 1978. – P. 261–280.

9. Sperber D., Wilson D. Relevance: Communication and Cognition. – 2nd ed. – Oxford: Blackwell, 1995.

10. Brown P., Levinson S. C. Politeness: Some Universals in Language Usage. – Cambridge: Cambridge University Press, 1987.

11. Blum-Kulka S. Indirectness and Politeness in Requests: Same or Different? // Journal of Pragmatics. – 1987. – Vol. 11, no. 2. – P. 131–146.

12. Safarov Sh. Pragmalingvistika. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008.

13. Hakimov M. O‘zbek pragmalingvistikasi asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2013.

14. Haspelmath M. Comparative Concepts and Descriptive Categories in Crosslinguistic Studies // Language. – 2010. – Vol. 86, no. 3. – P. 663–687.

15. Chesterman A. Contrastive Functional Analysis. – Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins, 1998.

16. Schegloff E. A. Sequence Organization in Interaction: A Primer in Conversation Analysis I. – Cambridge: Cambridge University Press, 2007.

17. Huddleston R., Pullum G. K. The Cambridge Grammar of the English Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 2002.

18. O‘zbek tili grammatikasi. I tom. Morfologiya. – Toshkent: Fan, 1975.

19. O‘zbek tili grammatikasi. II tom. Sintaksis. – Toshkent: Fan, 1976.

20. Aikhenvald A. Y. Imperatives and Commands. – Oxford: Oxford University Press, 2010.

21. Thomas J. Cross-Cultural Pragmatic Failure // Applied Linguistics. – 1983. – Vol. 4, no. 2. – P. 91–112.

22. Юсупов У. К. Теоретические основы сопоставительной лингвистики. – Ташкент: Фан, 2007.

Published
2026-11-09
Section
Maqolalar
License

Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

How to Cite

INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA GRAMMATIK BILVOSITALIKNING PRAGMATIK MEXANIZMLARI VA FUNKSIONAL TIPOLOGIYASI. (2026). QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, 20(A), 35-39. https://doi.org/10.54613/y1zxa738