METAKOGNITIV BILIM VA KO‘NIKMALARNING KREATIV FIKRLASH JARAYONLARIGA TA’SIRI: NAZARIY MODELLAR
- Authors
-
-
Sardor Nurmatov
Qo‘qon universiteti, Raqamli texnologiya va matematika kafedrasi katta o‘qituvchisi.
-
- Keywords:
- Array
- Abstract
-
Mazkur maqolada metakognitiv bilim va ko‘nikmalarning ta’lim oluvchilarda kreativ fikrlash jarayonlariga ta’sir mexanizmlarini izohlovchi nazariy modellar tizimli tahlil qilingan. Tadqiqotning dolzarbligi zamonaviy pedagogika va kognitiv psixologiya fanlarida kreativlikni endi faqat tug‘ma qobiliyat sifatida emas, balki o‘z fikrlash jarayonini anglash va boshqarish, ya’ni metakognitiv faoliyat natijasi sifatida talqin etish tendensiyasining kuchayib borayotganligi bilan bog‘liq. Tadqiqot J.Flavellning metakognitsiya nazariyasi, G.Uollasning kreativ jarayon bosqichlari modeli, B.Zimmermanning o‘z-o‘zini tartibga solish sikli, R.Sternberg va T.Lubartning investitsion nazariyasi hamda M.Chiksentmixayining oqim konsepsiyasi kabi yetakchi ilmiy manbalarga tayanadi. Tadqiqotning maqsadi – metakognitiv bilim komponentlari (deklarativ, protsedural, konditsional) va metakognitiv ko‘nikmalar (rejalashtirish, monitoring, baholash)ning kreativ fikrlash jarayonining klassik bosqichlariga (Uollas modeli bo‘yicha tayyorgarlik, inkubatsiya, yorug‘lik, tekshirish) ta’sir qilish mexanizmini nazariy jihatdan modellashtirishdan iborat. Tadqiqotda nazariy-tahliliy, qiyosiy-kontseptual va modellashtirish metodlaridan foydalanilgan. Natijada metakognitiv bilim komponentlari, kognitsiyani tartibga solish jarayonlari va kreativ fikrlash bosqichlarini o‘zaro bog‘lovchi uch darajali integral nazariy model ishlab chiqildi, unga ko‘ra har bir ijodiy bosqich o‘ziga xos metakognitiv nazorat intensivligini talab qiladi. Tadqiqot natijalari o‘quv jarayonida metakognitiv strategiyalarni ijodiy topshiriqlar bilan uyg‘unlashtirishga yo‘naltirilgan metodik tavsiyalar ishlab chiqish, shuningdek o‘qituvchilar uchun amaliy qo‘llanmalar tayyorlash uchun ham ilmiy-nazariy, ham amaliy ahamiyatga ega.
- References
-
1. Flavell J.H. Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry // American Psychologist. – 1979. – Vol. 34, №10. – P. 906–911.
2. Wallas G. The Art of Thought. – London: Jonathan Cape, 1926. – 320 p.
3. Schraw G., Moshman D. Metacognitive theories // Educational Psychology Review. – 1995. – Vol. 7, №4. – P. 351–371.
4. Zimmerman B.J. Becoming a self-regulated learner: An overview // Theory Into Practice. – 2002. – Vol. 41, №2. – P. 64–70.
5. Sternberg R.J., Lubart T.I. Investing in Creativity // American Psychologist. – 1996. – Vol. 51, №7. – P. 677–688.
6. Csikszentmihalyi M. Flow: The Psychology of Optimal Experience. – New York: Harper & Row, 1990. – 303 p.
7. Kaufman J.C., Beghetto R.A. Beyond big and little: The Four C Model of Creativity // Review of General Psychology. – 2009. – Vol. 13, №1. – P. 1–12.
8. Runco M.A. Creativity: Theories and Themes: Research, Development, and Practice. – 2nd ed. – San Diego: Academic Press, 2014. – 564 p.
9. Davidson J.E. The suddenness of insight // The Nature of Insight / Eds. R.J. Sternberg, J.E. Davidson. – Cambridge, MA: MIT Press, 1995. – P. 125–155.
10. Холодная М.А. Психология интеллекта: парадоксы исследования. – 2-е изд. – СПб.: Питер, 2002. – 272 с.
11. OECD. PISA 2022 Creative Thinking Framework. – Paris: OECD Publishing, 2022.
12. Karimov B. Ta'lim jarayonida o‘quvchilarning metakognitiv ko‘nikmalarini rivojlantirish masalalari // Xalq ta'limi. – 2023. – №2. – B. 31–37.
- Downloads
- Published
- 2026-10-05
- Section
- Maqolalar
- License
-
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
