VILHELM VON HUMBOLTD TA’LIMOTI - RUHIY QUVVAT VA TIL QURILISHI

Abstract

Ushbu maqolada tilning ruhiy ijtimoiy hodisa ekanligi haqida so‘z boradi va nazariy tilshunoslik asoschisi Vilhelm fon Humboltning bu boradagi fikrlari tahlil qilinadi. Uning ta’limotiga ko‘ra til mazmun mohiyatiga ko‘ra ruhiy quvvat, tuzilishiga ko‘ra butunlik va vazifasiga ko‘ra ijtimoiy hodisa, ya’ni insonlar o‘rtasidagi aloqa vositasi sifatida talqin qilinadi. Bundan tashqari bu boradagi ko‘plab olimlarning ilgari surgan fikrlari tadqiqot markaziga olinib, taqqoslanadi va ziddiyatlar ochiqlanadi. Til va ruhning bog‘likligini o‘rganishdan maqsad-tilning shunchaki muloqot vositasi emas, balki inson tafakkuri, millat ruhiyatining ko‘zgusi va olamni anglash quroli ekanligini tushunishdir. Vilhelm von Humboldtning ta’limotiga ko‘ra til va fikrlash bir vaqtning o‘zida paydo bo‘ladi va bir-biridan ajralmaydi, ammo Humboltgacha tafakkur yetakchi mavqega ega, til uni ifodalovchi vosita bo‘lib, fikrni shakllantirishda ishtirok etmaydi degan qarash ustuvor bo‘lgan. Maqolamizda til va ruhning shakllanishi va yuzaga kelishi haqida fikrlarni o‘rganish va ularni Humboldt ta’limoti doirasida tahlil qilishdir. Til fikr hosil qiluvchi organ a’zodir. Ruhiy aniqrog‘i intellektual faoliyat botiniy xususiyat bo‘lib, uning ro‘y berishini odatda sezib bo‘lmaydi. U tovush vositasida moddiylashadi va uni idrok qilish imkoni tug‘iladi. Shunga ko‘ra intellektual faoliyat bilan til yagona birlik, butunlik hosil qiladi. Tafakkur doimo til tovushlari bilan bog‘liqdir, aloqador bo‘ladi. Aks holda fikr aniq-ravshan shakllanmaydi va tasavvur tushunchaga aylana olmaydi. Ilmiy tadqiqotimiz taqqoslash va tahlil qilish metodlariga tayangan holda til va ruhiy yoki intellektual faoliyat haqidagi olimlarning fikrlari taqqoslanadi va tahlil qilinadi.