DAVLAT XARIDLARI MOLIYAVIY MEXANIZMI SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING INTEGRAL METODIKASI VA EKONOMETRIK BAHOLASH
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v19iA.1793Keywords:
integral indeks, samaradorlikni baholash, ekonometrik model, narx pasayishi, chiziqli ehtimollik modeli, lot darajasidagi maʼlumotlar, davlat xaridlari.Abstract
Maqolada davlat xaridlari moliyaviy mexanizmi samaradorligini baholashning integral metodikasi ishlab chiqilgan va uning tarkibidagi farazlar yirik sanoat kompaniyasining lot darajasidagi maʼlumotlarida ekonometrik tekshirilgan. Metodika moliyaviy mexanizmning toʻrt bloki (narx, toʻlov-hisob, raqobat, nazorat) boʻyicha sakkiz koʻrsatkichni yagona integral indeksga birlashtiradi. Ekonometrik qismda 2023–2026-yillardagi 11 ta hisobot kesimini qamragan 8566 lotli birlashgan tanlamada ikki model baholangan: narx pasayishi modeli lot hajmining teskari taʼsirini (koeffitsiyent −1,00; t=−3,72) va vaqt boʻyicha pasayish trendini (−0,17 foiz bandi/oy; t=−7,76) tasdiqladi; chiziqli ehtimollik modeli nolinchi-pasayish ehtimolining oyiga 1,03 foiz bandiga barqaror oʻsishini (t=23,7) koʻrsatdi. Natijalar integral indeks vaznlarini asoslashga tatbiq etilgan.
Tadqiqotning asosiy maqsadi davlat xaridlari moliyaviy mexanizmi samaradorligini kompleks baholash imkonini beruvchi integral metodikani ishlab chiqish va uning tarkibiy farazlarini real lot darajasidagi ma’lumotlar asosida ekonometrik jihatdan tekshirishdan iborat. Taklif etilayotgan metodikada moliyaviy mexanizmning narx, to‘lov-hisob, raqobat va nazorat bloklari o‘zaro bog‘liq holda qaralib, ularni tavsiflovchi sakkizta ko‘rsatkich yagona integral samaradorlik indeksiga keltiriladi. Ko‘rsatkichlarni birlashtirishda ularning yo‘nalishi, o‘lchov birliklari va iqtisodiy mazmuni hisobga olinib, normallashtirish hamda vaznlash protseduralaridan foydalaniladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xamdamov S.F. Davlat xaridlarining moliyaviy mexanizmi: tushunchasi, tarkibiy elementlari va amal qilish tamoyillari // Agrobiznes, fan va texnologiyalar. – 2026. – №7.
2. Xamdamov S.F. Sanoat kompaniyalarining davlat xaridlarida narx shakllanishi va raqobat muhiti // (nashrga taqdim etilgan). – 2026.
3. Xamdamov S.F. Sanoat kompaniyalarida davlat xaridlarini moliyalashtirishning amaldagi holati tahlili // (nashrga taqdim etilgan). – 2026.
4. Xamdamov S.F. Sanoat korxonalarining davlat xaridlarida toʻlov intizomi va moliyaviy risklarni baholash // (nashrga taqdim etilgan). – 2026.
5. MAPS: Methodology for Assessing Procurement Systems. – World Bank / OECD, 2018.
6. OECD. Recommendation of the Council on Public Procurement. – Paris: OECD, 2015.
7. Fazekas M., Kocsis G. Uncovering High-Level Corruption // British Journal of Political Science. – 2020. – Vol. 50, No. 1. – P. 155–164.
8. “Uztransgaz” AJ davlat xaridlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar toʻplami // data.egov.uz (murojaat: 25.08.2026)
9.World Bank. Benchmarking Public Procurement 2020: Assessing Public Procurement Regulatory Systems in 190 Economies. – Washington, DC: World Bank, 2020.
10. OECD. (2023). Public procurement performance: A framework for measuring efficiency, compliance and strategic goals. OECD Public Governance Policy Papers, No. 36. OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/0dde73f4-en.
11. Falagario, M., Sciancalepore, F., Costantino, N., & Pietroforte, R. (2012). Using a DEA-cross efficiency approach in public procurement tenders. European Journal of Operational Research, 218(2), 523–529. https://doi.org/10.1016/j.ejor.2011.10.031
12. Kacandolli-Gjonbala, D., Shiroka-Pula, J., Berisha-Shaqiri, A., & Osmani, M. (2018). The efficiency of public procurement in the Republic of Kosovo: An econometric approach. Ekonomika, 97(2), 70–90. https://doi.org/10.15388/Ekon.2018.1.11787
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.