“GO‘RO‘G‘LI” TURKUMIDAGI DOSTONLARDA NASIHAT-VASIYAT (DIDAKTIK MONOLOG) MEXANIZMINING TIPOLOGIK TAHLILI

Abstract

Mazkur maqolada “Go‘ro‘g‘li” turkumidagi dostonlarda ma’naviy-axloqiy tarbiyaning eng keng tarqalgan badiiy-pedagogik mexanizmi – nasihat-vasiyat (didaktik monolog) – tipologik jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot maqsadi – nasihat-vasiyat parchalarining doston matnlaridagi barqaror turlarini aniqlash va ularni pedagogika nazariyasi bilan nazariy bog‘lashdir. Tadqiqot ob’ekti sifatida olti doston (“Avazxonning o‘limga hukm etilishi”, “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi”, “Yunus pari”, “Xiromon Dali”, “Qirq yigit bilan qirq qiz”, “Zulfizar”, “Besh podshoning Chambilga yov bo‘lib kelishi”, “Sarvinoz”) tanlandi. Natijada nasihat-vasiyatning yetti aniq tipologik turi aniqlandi: safar oldi nasihati, hokimiyat/vazifa topshirish nasihati, nikoh nasihati, vasiyat, ustoz-shogird nasihati, jang oldi da’vati va o‘z-o‘zini tanqid nasihati. Har bir tur ijtimoiy maqom, murojaat yo‘nalishi va hissiy-funksional ustuvorlik mezonlari bo‘yicha tasniflandi. Xulosa qilinadiki, nasihat-monolog kognitiv, emotsional-qiymat va xulq-atvor funksiyalarini birlashtiruvchi to‘laqonli tarbiyaviy vosita bo‘lib, uning barqaror badiiy-shakliy belgilari (buyruq mayli, refren, shaxsiylashtirilgan murojaat) pedagogik samaradorligini oshiradi.