KICHIK KORXONALARDA ISHLAB CHIQARISH QUVVATINI BOSHQARISHNING NAZARIY ASOSLARI
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v18iC.1749Keywords:
ishlab chiqarish quvvati, quvvatni boshqarish, kichik korxona, ilmiy boshqaruv, cheklovlar nazariyasi, ishlab chiqarish strategiyasi, quvvat strategiyasi, boshqaruv tamoyillariAbstract
Maqola kichik korxonalarda ishlab chiqarish quvvatini boshqarishning nazariy asoslarini yagona tizimga keltirishga bag‘ishlangan. Mavzuning dolzarbligi ikki holat bilan izohlanadi. Birinchidan, O‘zbekistonda kichik tadbirkorlik iqtisodiyotning yetakchi bo‘g‘iniga aylangan bo‘lib, kichik korxonalar ixtiyoridagi quvvatlarni oqilona boshqarish umummilliy iqtisodiy o‘sishning sezilarli zaxirasi hisoblanadi. Ikkinchidan, amaliyotda kichik korxonalar quvvatni ko‘pincha tizimli ilmiy asosda emas, balki intuitiv tajribaga tayanib boshqaradi; buning sababi quvvatni boshqarish nazariyasining iqtisodiyot nazariyasi, operatsion menejment va umumiy boshqaruv fanlari o‘rtasida tarqoq holda shakllanganidir. Maqolada ishlab chiqarish quvvatining mohiyati ochib berilib, u ishlab chiqarish dasturidan farqlanadi va uning turlari (loyihaviy, kirish, chiqish, o‘rtacha yillik) tizimlashtiriladi; o‘rtacha yillik quvvatni hisoblash formulasi keltiriladi. Operatsion menejment an’anasidagi effektiv quvvat tushunchasi asosida quvvatdan foydalanish darajasi va samaradorlik ko‘rsatkichlari farqlanib, bu farqlanish quvvat yo‘qotilishining ikki manbasini – texnik-tashkiliy cheklovlar va operativ yo‘qotishlarni – ajratish imkonini berishi asoslanadi. Maktablar sintezi asosida boshqaruvning oltita tamoyili (tizimlilik, muvozanatlilik, moslashuvchanlik, uzluksizlik, iqtisodiy samaradorlik, jamlanganlik) va Fayol funksiyalarining quvvatga nisbatan mazmuni ochib beriladi. Boshqaruvning markaziy amaliy vazifasi sifatida texnologik zanjir bo‘g‘inlari quvvatlarini muvozanatlash va tor joylarni bartaraf etish, shuningdek quvvat zaxirasi (cushion) hajmini belgilash qarori ko‘rsatiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son «2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida»gi Farmoni. – lex.uz
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 19-martdagi PF-50-son «Kichik va o‘rta biznesning iqtisodiyotdagi o‘rnini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni. – lex.uz
3. O‘zbekiston Respublikasining «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida»gi Qonuni. – lex.uz
4. Taylor Frederick Winslow. The Principles of Scientific Management. – New York: Harper & Brothers, 1911
5. Fayol Henri. Administration Industrielle et Générale (General and Industrial Management). – Paris: Dunod, 1916
6. Penrose Edith Tilton. The Theory of the Growth of the Firm. – Oxford: Oxford University Press, 1959
7. Skinner Wickham. The Focused Factory // Harvard Business Review. – 1974. –Vol. 52, No. 3.–P. 113–121
8. Hayes Robert H., Wheelwright Steven C. Restoring Our Competitive Edge: Competing Through Manufacturing. –New York: John Wiley & Sons, 1984.
9. Goldratt Eliyahu M., Cox Jeff. The Goal: A Process of Ongoing Improvement. –Great Barrington: North River Press, 1984
10. Nakajima Seiichi. Introduction to TPM: Total Productive Maintenance. –Cambridge, MA: Productivity Press, 1988
11. Bertalanffy Ludwig von. General System Theory: Foundations, Development, Applications. –New York: George Braziller, 1968.
12. Slack Nigel, Chambers Stuart, Johnston Robert. Operations Management. –Harlow: Pearson Education.
13. Jacobs F. Robert, Chase Richard B. Operations and Supply Chain Management: The Core. –New York: McGraw-Hill Education.
14. Cobb Charles W., Douglas Paul H. A Theory of Production // The American Economic Review. –1928. –Vol. 18, No. 1 (Supplement).–P. 139–165.
15. Khodiev Bobir Yunusovich, Mustafakulov Sherzod Igamberdievich, Tursunov Bobir Ovul o‘g‘li, Sigidov Yuriy, Khavrova Kristina. Methods for Control Efficiency Evaluation of the Production Capacities // Astra Salvensis. –2019. –Supplement No. 1.–P. 499–521.
16. Mustafakulov Sherzod Igamberdievich, Zarova Elena Viktorovna, Tikhomirova Anna Nikolaevna, Tursunov Bobir Ovul o‘g‘li. Research of Efficiency of Use of Production Capacity at the Enterprises of Textile Industry on the Basis of Methods of Multivariate Statistical Analysis (Namangan Region). –2019. DOI: 10.5281/zenodo.3756255.
17. Tursunov Bobir Ovul o‘g‘li. O‘zbekistonda to‘qimachilik korxonalarida ishlab chiqarish quvvatlaridan samarali foydalanish masalalari // Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. –2017.–№5.
18. Ergashev Abrorbek Raxmatulla o‘g‘li. Sanoat korxonalarida ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanishni me’yorlashtirishning uslubiy jihatlari // O‘zbekiston sug‘urta bozori (Insurance Market of Uzbekistan). –2026.–3-jild, 2-son.–B. 112–113. DOI: 10.55439/INS/vol3_iss2/401.
19. Qosimov H. Q., Aslanova D. X., Ergashev R. Korxona iqtisodiyoti (o‘quv qo‘llanma). –Samarqand: SamDU nashri, 2003.
20. Narmetova Dilafruz Azamatovna. O‘zbekistonda kichik biznesning iqtisodiy salohiyati: statistik tahlil va rivojlanish istiqbollari // Innovations in Science and Technologies. –2025. –Maxsus son. –B. 254–260. DOI: 10.5281/zenodo.15619810.
21. Jalolov Ilhomjon Isomiddinovich. Korxona iqtisodiy salohiyatini statistik baholashning tadqiq etish uslublari // Qo‘qon universiteti xabarnomasi. –2024.–13-son. –B. 47–51. DOI: 10.54613/ku.v13i.1020.
22. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi. Kichik biznes va tadbirkorlik: rasmiy statistika. –stat.uz (murojaat sanasi: 2026-yil iyul).
23. «O‘zbekiston YaIMi 2024-yilda 1,45 kvadrillion so‘mga yetdi». Gazeta.uz, 2025-yil 7-fevral. gazeta.uz.
24. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. O‘zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik holati va rivojlanishi haqida ma’lumot. mineconomy.gov.uz
Downloads
Published
Iqtiboslik olish
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.